Cảm xúc là một phần quan trọng trong cách chúng ta trải nghiệm cuộc sống, nhưng khi chúng chi phối quá trình ra quyết định, chúng có thể khiến chúng ta đưa ra những lựa chọn không tối ưu. Bằng cách hiểu cách bộ não hoạt động và áp dụng một số kỹ thuật thực tiễn, bạn có thể kiểm soát cảm xúc và đưa ra quyết định hợp lý hơn.

Bài học từ một nghiên cứu khoa học thú vị

Một tập podcast của Radio Lab đã đề cập đến một nghiên cứu khoa học đáng chú ý về cách bộ não hoạt động khi đưa ra quyết định. Thí nghiệm diễn ra như sau:

Hai người tham gia được giao nhiệm vụ ghi nhớ hai dãy số khác nhau. Một người chỉ phải nhớ hai số, trong khi người kia phải nhớ một chuỗi bảy số.

Sau đó, họ được yêu cầu đi đến một căn phòng khác để đọc thuộc lòng dãy số của mình. Trên đường đi, họ được mời chọn giữa hai món ăn nhẹ: một lát bánh sô-cô-la ngon lành hoặc một bát salad trái cây lành mạnh.

Kết quả bất ngờ:

Những người chỉ nhớ hai số thường chọn salad trái cây – một lựa chọn lành mạnh hơn.

Những người phải nhớ bảy số lại có xu hướng chọn bánh sô-cô-la – một lựa chọn mang tính cảm xúc hơn.

Giải thích khoa học: Tại sao não bộ bị ảnh hưởng?

Nghiên cứu này tiết lộ rằng bộ não con người có hai hệ thống ra quyết định chính:

Bộ não lý trí (hệ thống tư duy có ý thức)

Phụ trách phân tích, đánh giá, và đưa ra quyết định hợp lý.

Khi hoạt động bình thường, nó giúp chúng ta cân nhắc các lựa chọn một cách khách quan.

Bộ não cảm xúc (hệ thống phản ứng nhanh, bản năng)

Chịu trách nhiệm về các phản ứng tức thời, mang tính cảm xúc và bản năng.

Khi bộ não lý trí bị quá tải (ví dụ, đang cố nhớ một dãy số dài), não cảm xúc sẽ chiếm quyền kiểm soát và thúc đẩy các quyết định theo cảm tính.

Điều này giải thích tại sao những người phải nhớ bảy số thường chọn bánh sô-cô-la – một quyết định xuất phát từ nhu cầu thoải mái và sự hài lòng ngay lập tức. Ngược lại, những người chỉ nhớ hai số có đủ ""sức mạnh não bộ"" để đưa ra quyết định có lý trí hơn, chẳng hạn như chọn một món ăn lành mạnh.

Làm thế nào để tránh đưa ra quyết định cảm xúc?

1. Giải phóng bộ não lý trí trước khi quyết định

Bộ não lý trí hoạt động tốt nhất khi nó không bị phân tâm bởi quá nhiều thông tin. Nếu bạn đang cảm thấy căng thẳng hoặc bị áp lực, hãy viết ra các vấn đề cần giải quyết để giảm tải cho não bộ trước khi ra quyết định quan trọng.

2. Tránh đưa ra quyết định khi đang căng thẳng hoặc mệt mỏi

Những lúc bạn đang cảm thấy lo lắng, tức giận, hoặc kiệt sức, bộ não cảm xúc sẽ có xu hướng chi phối. Hãy đợi cho đến khi tâm trí bình tĩnh và sáng suốt hơn trước khi đưa ra quyết định quan trọng.

3. Sử dụng nguyên tắc “tạm dừng”

Khi đối mặt với một quyết định quan trọng, đừng phản ứng ngay lập tức. Hãy tạm dừng một lúc, hít thở sâu và tự hỏi:

Mình đang quyết định dựa trên cảm xúc hay lý trí?

Lựa chọn này có phù hợp với mục tiêu dài hạn của mình không?

Nếu cảm thấy không chắc chắn, hãy cho bản thân thời gian để suy nghĩ thêm trước khi hành động.

4. Tách biệt cảm xúc khỏi quyết định bằng cách nhìn nhận từ góc độ khác

Một cách hữu ích để giảm tác động của cảm xúc là tự đặt câu hỏi:

Nếu một người bạn thân đang ở trong tình huống này, mình sẽ khuyên họ điều gì?

Một năm sau, mình có còn thấy quyết định này là đúng đắn không?

Điều này giúp bạn có cái nhìn khách quan hơn và tránh bị cảm xúc chi phối.

5. Xây dựng các nguyên tắc ra quyết định cá nhân

Hãy thiết lập các nguyên tắc rõ ràng về cách bạn đưa ra quyết định, chẳng hạn như:

Dành ít nhất 24 giờ trước khi đưa ra quyết định quan trọng.

Tự hỏi liệu quyết định này có phù hợp với giá trị và mục tiêu dài hạn không.

Lắng nghe cả lý trí và trực giác, nhưng ưu tiên dữ liệu và thực tế.

Kết luận: Hãy để lý trí làm chủ, đừng để cảm xúc quyết định thay bạn

Nghiên cứu khoa học đã chứng minh rằng khi bộ não lý trí bị quá tải, bộ não cảm xúc sẽ chi phối các quyết định của chúng ta. Để tránh đưa ra quyết định cảm xúc, hãy đảm bảo rằng bạn dành cho mình không gian để suy nghĩ một cách sáng suốt, tách biệt cảm xúc khỏi thực tế, và áp dụng các kỹ thuật giúp duy trì sự kiểm soát.

Lần tới khi bạn đứng trước một lựa chọn quan trọng, hãy dừng lại và tự hỏi: “Liệu bộ não nào đang quyết định?” Nếu đó là bộ não cảm xúc, hãy dành thêm thời gian để cân nhắc trước khi hành động.