Kế toán nhận thức (Mental accounting)

Kế toán nhận thức là một hiện tượng hành vi phổ biến mà trong đó các nhà đầu tư phân chia và đối xử với tiền của mình một cách không đồng nhất, dựa trên nguồn gốc của số tiền đó hoặc mục đích sử dụng trong tương lai. Cách tư duy này thường dẫn đến các quyết định tài chính không hợp lý và có thể gây ảnh hưởng xấu đến hiệu quả đầu tư. Khi áp dụng khái niệm này vào thực tế, người ta thường tạo ra những “hạng mục” tiền bạc khác nhau, từ đó phân loại chúng vào các mục đích khác nhau, thậm chí là không có sự liên kết hợp lý với nhau.

Để giải thích rõ hơn về vấn đề này, hãy cùng xem xét một ví dụ thực tế: giả sử chúng ta nhận được một khoản tiền 10 triệu đồng. Cùng là một số tiền như nhau, nhưng nếu đó là một khoản tiền bất ngờ, chẳng hạn như tiền thưởng hoặc thắng cược, thì có thể chúng ta sẽ tiêu xài một cách thoải mái, không suy nghĩ gì nhiều. Ngược lại, nếu số tiền này là do chính chúng ta bỏ công sức làm ra, chẳng hạn như tiền lương, thì chúng ta lại có xu hướng tiết kiệm hoặc chi tiêu một cách thận trọng hơn.

Khi áp dụng cách nghĩ này vào việc lập kế hoạch tài chính, nhiều người có thể vô tình tạo ra những bất hợp lý trong chi tiêu. Ví dụ, họ dành dụm một khoản tiền lớn cho mục tiêu lâu dài như du học, nhưng lại bỏ qua các khoản nợ tín dụng đang tồn đọng, điều này khiến tình hình tài chính ngày càng xấu đi. Việc phân chia tiền bạc theo từng mục đích mà không xem xét tổng thể sẽ dẫn đến việc không giải quyết được các vấn đề tài chính ngắn hạn trước mắt. Để tránh điều này, việc thiết lập ngân sách cá nhân hợp lý là rất cần thiết, giúp định hướng các quyết định tài chính, đồng thời xác định thời điểm nên tiết kiệm và khi nào nên đầu tư.

Không thích thua lỗ (Loss aversion)

Một trong những yếu tố tâm lý tác động lớn nhất đến hành vi đầu tư của con người là sự sợ hãi thua lỗ, hay còn gọi là "loss aversion". Theo một nghiên cứu được công bố năm 2019 trên tạp chí Scientific Reports, con người có xu hướng tránh rủi ro thay vì chấp nhận một khoản lỗ nhỏ để thu lại lợi nhuận lớn hơn trong tương lai. Sự sợ hãi này khiến nhiều người không dám tham gia đầu tư, cho dù họ biết rằng lạm phát có thể làm giảm giá trị tiền mặt, trong khi những khoản đầu tư hợp lý sẽ có thể sinh lời khi được duy trì đủ lâu.

Một trong những nguyên nhân gây ra sự sợ hãi này là do con người thường đánh giá thua lỗ là một điều tồi tệ hơn nhiều so với việc thu được lợi nhuận tương đương. Tuy nhiên, việc tránh rủi ro quá mức có thể khiến nhà đầu tư bỏ qua những cơ hội quý giá trong thị trường tài chính. Thay vì để cảm xúc chi phối, các nhà đầu tư nên chuẩn bị cho mình một chiến lược đầu tư rõ ràng và phân bổ nguồn vốn một cách hợp lý để có thể vượt qua những rủi ro tạm thời và tối ưu hóa lợi nhuận trong dài hạn.

Tâm lý quá tự tin (Overconfidence bias)

Tâm lý quá tự tin là một trong những yếu tố dễ dẫn đến sai lầm trong đầu tư. Theo các nghiên cứu, những nhà đầu tư quá tự tin thường đánh giá quá cao khả năng và kiến thức của bản thân, dẫn đến việc ra quyết định hấp tấp, thiếu cân nhắc và không chú trọng đến các yếu tố rủi ro. Họ tin rằng mình có thể chọn đúng thời điểm để mua hoặc bán tài sản, hoặc có thể dự đoán chính xác biến động của thị trường. Tuy nhiên, trong thực tế, việc dự đoán chính xác là rất khó khăn, đặc biệt khi thị trường có sự biến động mạnh.

Để hạn chế tác động của tâm lý này, những nhà đầu tư mới nên xin lời khuyên từ các chuyên gia tài chính hoặc những người có kinh nghiệm lâu năm trong ngành. Việc đầu tư dài hạn với chiến lược rõ ràng và không bị cuốn theo những biến động ngắn hạn của thị trường sẽ là cách tốt nhất để tạo ra lợi nhuận ổn định. Bên cạnh đó, việc thường xuyên theo dõi và điều chỉnh chiến lược đầu tư sẽ giúp nhà đầu tư duy trì sự tỉnh táo và đưa ra các quyết định hợp lý.

Hiệu ứng mỏ neo (Anchoring bias)

Hiệu ứng mỏ neo là một hiện tượng tâm lý trong đó các nhà đầu tư dựa quá nhiều vào thông tin đầu tiên mà họ nhận được, từ đó tạo ra những quyết định không khách quan về sau. Trong trường hợp của đầu tư, điều này có thể dẫn đến việc đánh giá sai giá trị thực sự của tài sản, đặc biệt là trong các quyết định mua bán chứng khoán. Một ví dụ phổ biến là khi một nhà đầu tư mua cổ phiếu ở mức giá cao và tiếp tục giữ nó dù giá trị thực tế của cổ phiếu đã giảm, bởi vì họ không thể bỏ qua mức giá mà họ đã bỏ ra ban đầu.

Để tránh bị ảnh hưởng bởi hiệu ứng này, nhà đầu tư cần dành thời gian nghiên cứu và phân tích thị trường một cách toàn diện, thay vì chỉ dựa vào những thông tin ban đầu. Việc tiếp nhận thông tin mới và điều chỉnh quan điểm theo những dữ liệu thực tế sẽ giúp đưa ra quyết định đầu tư chính xác hơn.

Nỗi sợ bị bỏ lỡ (Herd behavior bias / FOMO)

Nỗi sợ bị bỏ lỡ (FOMO) hay hiệu ứng đám đông là một trong những tâm lý mạnh mẽ nhất trong đầu tư, khiến nhà đầu tư thường xuyên chạy theo những xu hướng thị trường, chỉ vì họ lo sợ rằng nếu không tham gia, họ sẽ bỏ lỡ cơ hội kiếm lợi. Điều này thường xảy ra khi mọi người thấy bạn bè, người thân hoặc những người khác đầu tư vào một tài sản nào đó và thu được lợi nhuận nhanh chóng. Tuy nhiên, việc chạy theo đám đông không phải lúc nào cũng là lựa chọn đúng đắn, bởi vì tâm lý này có thể khiến thị trường tạo ra những “bong bóng” tài sản, nơi giá trị tài sản bị thổi phồng một cách không hợp lý.

Để tránh bị cuốn theo đám đông, các nhà đầu tư cần làm chủ cảm xúc của bản thân và tập trung vào việc phân tích các yếu tố kinh tế cơ bản của doanh nghiệp hoặc tài sản mà họ muốn đầu tư. Thay vì chỉ dựa vào cảm giác “lỡ cơ hội”, họ nên kiên nhẫn và tìm hiểu kỹ lưỡng trước khi ra quyết định đầu tư, nhằm đảm bảo rằng các khoản tiền của mình sẽ sinh lời bền vững trong tương lai.