Sai lầm 1: Quá tự tin vào khả năng của bản thân

Tại hai ngôi trường danh tiếng Yale và Princeton, các nhà tâm lý học thường đưa cho sinh viên các bài khảo sát yêu cầu họ so sánh khả năng của bản thân với bạn bè cùng lớp. Một trong những câu hỏi phổ biến là: “Bạn có tự tin rằng mình là người lái xe giỏi hơn bạn cùng lớp không?” Đáng chú ý, phần lớn sinh viên đều đánh giá mình là những tài xế xuất sắc, vượt qua mức trung bình. Điều này không chỉ xảy ra với lái xe mà còn trong nhiều lĩnh vực khác như thể thao, khiêu vũ, hoạt động xã hội hay quan hệ bạn bè. Dù những lĩnh vực này đòi hỏi kỹ năng thực tế rõ ràng, các sinh viên vẫn tự cho rằng họ có năng lực tốt hơn so với số đông.

Hiện tượng này không chỉ xuất hiện trong cuộc sống hàng ngày mà còn là một vấn đề lớn trong lĩnh vực đầu tư. Trong những năm gần đây, các nhà tâm lý học hành vi và các nhà kinh tế học tài chính đã nghiên cứu rất kỹ về hành vi của con người trong các quyết định tài chính. Các nghiên cứu này cho thấy con người không phải lúc nào cũng hành động theo lý trí, mà thay vào đó, chúng ta thường có xu hướng quá tự tin vào khả năng của mình. Đặc biệt, nếu chúng ta có một vụ đầu tư thành công, chúng ta dễ dàng nhầm lẫn giữa may mắn và năng lực thực sự của mình.

Để tránh những tác động tiêu cực của sự tự tin thái quá, có thể so sánh với trò chơi tennis nghiệp dư. Những người chơi có thể không có pha bóng xuất sắc, nhưng họ lại rất kiên trì và duy trì lối chơi ổn định, thường là những người chiến thắng cuối cùng. Trong đầu tư cũng vậy, một nhà đầu tư biết kiên nhẫn và duy trì danh mục đầu tư đa dạng với các hạng mục ít thay đổi sẽ có cơ hội đạt được các mục tiêu dài hạn một cách vững vàng hơn.

Sai lầm 2: Tâm lý bầy đàn và sự đi theo số đông

Một trong những yếu tố khiến mọi người dễ bị mắc kẹt trong các quyết định sai lầm là tâm lý bầy đàn – một hiện tượng mà con người thường cảm thấy an toàn hơn khi đi theo số đông. Các nhà đầu tư, đặc biệt là trong những thời điểm thị trường sôi động, có xu hướng bị lôi cuốn bởi những sự lạc quan quá mức và đánh giá thấp rủi ro, từ đó dẫn đến việc tham gia vào các thị trường đầu cơ giá lên hay vào các giai đoạn bình ổn mà thực chất lại rất dễ bị sụp đổ. Đây là lý do vì sao nhiều nhà đầu tư chỉ “sống” dựa vào các bong bóng đầu cơ mà không nhận thức được mức độ nguy hiểm tiềm ẩn.

Các trường hợp đầu tư gây thiệt hại nghiêm trọng trong lịch sử đều xuất phát từ sự cuốn theo cơn lốc của số đông. Một ví dụ điển hình là sự bùng nổ của thị trường hoa tulip ở Hà Lan vào những năm 1630, hay là sự vỡ bong bóng bất động sản ở Nhật Bản vào những năm 1980, và đặc biệt là bong bóng Internet ở Hoa Kỳ vào cuối thập niên 1990. Trong mỗi tình huống này, rất nhiều người tham gia vào thị trường với niềm tin rằng "lần này sẽ khác", nhưng cuối cùng họ phải đối mặt với những thất bại nghiêm trọng và những sai lầm đầu tư đau đớn.

Sai lầm 3: Tự giả định rằng mình có quyền kiểm soát lớn hơn thực tế

Các nhà tâm lý học đã phát hiện ra một hiện tượng thú vị là con người có xu hướng tự nhận mình có quyền kiểm soát những sự kiện hoặc kết quả mà thực tế họ không có chút ảnh hưởng nào. Điều này dẫn đến việc nhiều nhà đầu tư có thể đánh giá quá cao giá trị của các cổ phiếu đang trong tình trạng suy giảm hoặc kéo dài sự hy vọng rằng mình có thể dự đoán chính xác xu hướng của thị trường. Một ví dụ dễ thấy là khi các nhà đầu tư cố gắng phân tích biểu đồ cổ phiếu và tin rằng họ phát hiện ra một mô hình nào đó, từ đó dự đoán được diễn biến của thị trường trong tương lai.

Tuy nhiên, giá cổ phiếu thực tế thay đổi theo một quá trình mà các nhà nghiên cứu gọi là "cuộc dạo bước ngẫu nhiên". Điều này có nghĩa là không có phương pháp nào có thể dự đoán chính xác được các thay đổi của giá cổ phiếu chỉ dựa vào các diễn biến trước đó. Bất kỳ xu hướng nào mà nhà đầu tư nghĩ mình đã phát hiện ra sẽ không kéo dài lâu, bởi khi có nhiều người nhận ra, họ sẽ tìm cách tận dụng điều đó, khiến xu hướng đó không còn hiệu quả. Do đó, sự tự tin vào khả năng kiểm soát một tình huống mà thực tế bạn không có quyền kiểm soát có thể dẫn đến những quyết định đầu tư sai lầm, gây thiệt hại cho danh mục tài chính của bạn.

Trong tất cả ba sai lầm này, điểm chung chính là sự thiếu nhận thức về rủi ro và sự thiên lệch trong cách đánh giá khả năng của bản thân. Để tránh những sai lầm này, các nhà đầu tư cần học cách giữ sự khiêm tốn, không chạy theo số đông và hiểu rằng mình không thể kiểm soát được tất cả các yếu tố ảnh hưởng đến đầu tư.